Μάχη των Κανών (2 Αυγ 216 π.Χ)


Το  270 π.Χ.  οι  Ρωμαίοι   κυριάρχησαν     σε  όλα  τα  φύλα   της Ιταλικής χερσονήσου και ίδρυσαν ένα κράτος ισχυρό με πρωτεύουσα τη Ρώμη.  Η Ρωμαϊκή πολιτεία χαρακτηριζόταν για την πειθαρχία και την προσήλωση των πολιτών της στους αυστηρούς της νόμους.  Οι πολίτες της Ρώμης ήταν διαιρεμένοι σε δύο τάξεις, τους «πατρίκιους» και τους «πληβείους».  Από αυτούς οι πρώτοι ήταν οι θεωρούμενοι αριστοκράτες, οι επιφανείς, οι τέλειοι, οι οποίοι καταλάμβαναν τα ανώτερα αξιώματα και οι δεύτεροι, οι πληβείοι, ήταν οι πολλοί και οι φτωχοί αγρότες, τεχνίτες, εργάτες και αποτελούσαν τη μάζα.

Τη Ρώμη αρχικά κυβερνούσαν βασιλείς, κατόπιν, στη δημοκρατία, η σύγκλητος και δύο ύπατοι με ετήσια θητεία και τελευταία αυτοκράτορες.  Σε κρίσιμες περιστάσεις εκλέγονταν «δικτάτορες» με εξάμηνη θητεία, οι οποίοι συγκέντρωναν στα χέρια τους όλες τις εξουσίες του κράτους.

Ο Ρωμαϊκός στρατός ήταν ο τελειότερος της εποχής του.  Τα κύρια χαρακτηριστικά του ήταν Η άριστη οργάνωση, το πολύ καλό στρατολογικό σύστημα και το υψηλό ηθικό.  Ο κύριος τακτικός σχηματισμός ήταν η λεγεώνα με δύναμη 4.000 – 5.000 άνδρες.  Την αποτελούσε ένας αριθμός μονάδων, οι σπείρες, με μέτωπο 6 -14 και βάθος 8-10 άνδρες η καθεμιά.  Οι σπείρες, ανάλογα με τον οπλισμό τους διακρίνονταν σε σπείρες αστάτων, πριγκίπων και τριαρίων.  Οι άστατοι και οι τριάριοι ήταν ελαφρά, ενώ οι πρίγκιπες ήταν βαριά οπλισμένοι.  Η λεγεώνα παρατασσόταν για μάχη σε τρεις γραμμές.  Στην πρώτη γραμμή οι σπείρες των αστάτων με διαστήματα μεταξύ τους ανάλογα με το μέτωπό τους.  Σε απόσταση 100 μ. περίπου πίσω και απέναντι από τα διάκενα της πρώτης γραμμής παρατάσσονταν οι σπείρες των πριγκίπων και στη συνέχεια σε τρίτη γραμμή και στην ίδια απόσταση οι σπείρες των τριαρίων.  Με αυτόν τον τρόπο η παράταξη της λεγεώνας είχε σχήμα πεσσού.

Οι Ρωμαίοι παρατάσσονταν για μάχη με τρόπο ανάλογο με των Ελλήνων. Με τον καιρό η στράτευση έγινε υποχρεωτική για όλους τους Ρωμαίους, από το 17ο μέχρι το 48ο έτος της ηλικίας τους.  Ο χρόνος θητείας δεν υπολογιζόταν σε αριθμό ετών αλλά σε αριθμό εκστρατειών. Ο πεζός στρατιώτης όφειλε να υπηρετήσει σε 20 εκστρατείες και ο ιππέας σε 10. Με τον τρόπο αυτό αποκλειόταν η διάνυση της θητείας στο εσωτερικό.

Την εποχή εκείνη άλλο μεγάλο κράτος στη Μεσόγειο ήταν η Καρχηδόνα.  Η πόλη της Καρχηδόνας θεμελιώθηκε το 822 π.Χ. από τους Φοίνικες στην ακτή της βόρειας Αφρικής κοντά στη σημερινή Τύνιδα.  Με την πάροδο του χρόνου οι Καρχηδόνιοι με το ναυτικό και το εμπόριο πλούτισαν και επέκτειναν την κυριαρχία τους στις ακτές της βόρειας Αφρικής μέχρι το Γιβραλτάρ και ίδρυσαν αποικίες στη Σικελία.  Το πολίτευμα της Καρχηδόνας ήταν δημοκρατικό, με ανώτατη πολιτική αρχή τη Γερουσία.

Την ανώτατη διοίκηση του στρατού ασκούσε ο αρχιστράτηγος, ο οποίος εκλεγόταν από τη Γερουσία.  Το στρατό των Καρχηδονίων αποτελούσαν άριστοι Αφρικανοί πεζοί και ιππείς καθώς και μισθοφόροι από τις χώρες που καταλάμβαναν, όπως Ισπανοί, Γαλάτες κ.ά.

Οι Καρχηδόνιοι στους πολέμους που διεξήγαγαν για τρεις και περισσότερους αιώνες εναντίον των Ελλήνων της Σικελίας επανειλημμένα νικήθηκαν.  Επηρεάσθηκαν όμως από την τακτική των Ελλήνων και πίστεψαν ότι πρωταρχικός παράγοντας της νίκης ήταν η επίθεση.  Οργάνωσαν το στρατό τους σύμφωνα με τα πρότυπα των Ελλήνων.  Η παράταξή τους ήταν ανάλογη με την Ελληνική φάλαγγα.  Η βασική υπομονάδα τους ήταν ορθογώνιο με αυξομειωμένο μέτωπο και βάθος μέχρι 16 οπλίτες.  Το πεζικό παρατασσόταν στο κέντρο και το ιππικό στις πτέρυγες.  Ο αρχιστράτηγος των Καρχηδονίων Αννίβας μιμήθηκε το Μέγα Αλέξανδρο και οργάνωσε εξαιρετικό ιππικό ως κύριο όπλο επιθέσεως σε συνεργασία με το πεζικό.

Οι Ρωμαίοι, μετά την κυριαρχία τους στην Ιταλική χερσόνησο, επέκτειναν τις κατακτήσεις τους στη Σικελία.  Εκεί βρέθηκαν αντιμέτωποι των Ελλήνων και των Καρχηδονίων.  Από αυτούς οι ΄Ελληνες, εξαιτίας των εμφύλιων πολέμων τους στην Ελλάδα (3ος αιώνας π.Χ.) δεν αποτελούσαν σοβαρό αντίπαλο για τους Ρωμαίους.  Οι Καρχηδόνιοι όμως ήταν τότε κράτος ισχυρό, ναυτικό και διεκδικούσαν την κυριαρχία στη Μεσόγειο και στη Δύση.  Αυτή ήταν και η αιτία των πολέμων μεταξύ των δύο κρατών, οι οποίοι ονομάστηκαν Καρχηδονιακοί πόλεμοι.  Ο πρώτος Καρχηδονιακός πόλεμος κράτησε από το 264 μέχρι το 241 π.Χ. και μετά από πολλές μάχες και ναυμαχίες οι Ρωμαίοι νίκησαν τους Καρχηδόνιους και κατέλαβαν τη Σικελία και την Κορσική.  Στο δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο (218-202 π.Χ.) οι Καρχηδόνιοι, αφού υπέταξαν την Ισπανία, μετέφεραν τον πόλεμο στην Ιταλία υπό την αρχηγία του περίφημου στρατηγού τους Αννίβα.

Την άνοιξη του 218 π.Χ. ο Αννίβας με 50.000 πεζούς, 9.000 ιππείς και 18 ελέφαντες, πέρασε τα Πυρηναία και άρχισε την προέλαση του στη νότια Γαλλία.  Οι Ρωμαίοι επιχείρησαν να τον εμποδίσουν να περάσει το Ροδανό ποταμό, αλλά χωρίς επιτυχία.  Ο Αννίβας συνέχισε την προέλασή του ανατολικά και το Νοέμβριο του 218 π.Χ. πέρασε τις ΄Αλπεις από το όρος της Γενεύης (ύψ. 1.854 μ.) μέσα από πολλές εδαφικές δυσκολίες και παγετώνες και κατέβηκε στην κοιλάδα του Πάδου.  Κατά τη διάβαση αυτή των ΄Αλπεων είχε πολύ σοβαρές απώλειες από τις κακουχίες και απέμεινε με 20.000 πεζούς και 6.000 ιππείς.  Το κατόρθωμα του ήταν πρωτοφανές για την εποχή εκείνη.  ΄Ετσι, πέτυχε τον αιφνιδιασμό των Ρωμαίων οι οποίοι τον περίμεναν στις παραθαλάσσιες διαβάσεις των ΄Αλπεων.  Οι Ρωμαϊκές δυνάμεις έσπευσαν για να συναντήσουν τον Αννίβα.  ΄Εγιναν δύο μάχες, η πρώτη κοντά στον Τίκινο ποταμό και η δεύτερη κοντά στον Τρεβία ποταμό.  Και στις δύο μάχες νίκησε ο Αννίβας, ο οποίος στη συνέχεια διαχείμασε στη βόρεια Ιταλία, όπου αναδιοργάνωσε και ενίσχυσε το στρατό του με τους συμμάχους του Γαλάτες, οι οποίοι κατοικούσαν σε αυτήν.

Την άνοιξη του 217 π.Χ. ο Αννίβας κινήθηκε προς το Νότο και κοντά στη λίμνη Τρασιμένη κατέστρεψε τον έναν από τους δύο στρατούς των Ρωμαίων.  Η σύγκλητος της Ρώμης ανησύχησε πολύ από τις αλλεπάλληλες αποτυχίες και διόρισε δικτάτορα το Φάβιο.  Αυτός εφάρμοσε αντίθετη τακτική από τους προκατόχους του.  Απέφευγε τη μάχη παρατάξεως και καταπονούσε τον Αννίβα με αψιμαχίες, ενώ φρόντιζε να βρίσκεται πάντα με το στρατό του μεταξύ του Αννίβα και της Ρώμης.  Ο Αννίβας όμως λεηλατούσε τη χώρα, ο πόλεμος παρατεινόταν, με αποτέλεσμα τη δυσαρέσκεια του Ρωμαϊκού λαού.  Η σύγκλητος τότε, πιεζόμενη από την κοινή  γνώμη, κατάργησε τη δικτατορία και διόρισε δύο υπάτους, τον Τερέντιο Βάρωνα και το Λεύκιο Αιμίλιο.  Επίσης, διέταξε την ίδρυση 8 νέων λεγεώνων με δύναμη 5.000 ανδρών η καθεμιά.  Μετά από τη συγκρότηση του συνόλου της στρατιάς η σύγκλητος διέταξε τους δύο υπάτους να προελάσουν στην Απουλία (Ν.Α Ιταλία) και να αντιμετωπίσουν τον Αννίβα, ο οποίος στο μεταξύ είχε καταλάβει τις Κάνες, σημαντικό κέντρο ανεφοδιασμού των Ρωμαίων.

 Περιγραφή του Πεδίου της Μάχης

Οι Κάνες ή Κάνα ή Κάνη ήταν αρχαία πόλη της Απουλίας – νοτιοανατολικής Ιταλίας – που βρίσκεται στη δεξιά όχθη του ποταμού Αυφίδου (σήμερα Οφάντο), 12 χιλ. νοτιοδυτικά των εκβολών του και 9 χιλ. βορειοανατολικά της αρχαίας πόλης Κανυσίου (σήμερα Κανόζα Ντι Πούλια). Το έδαφος του πεδίου της μάχης γενικά ήταν κατάλληλο για αγώνα αντιπαρατάξεως και προσφερόταν για εκτέλεση ελιγμών ιππικού σε βάθος.

Δυνάμεις και Διάταξη Ρωμαίων

Η δύναμη των Ρωμαίων έφθανε στους 8.000 πεζούς περίπου και 7.000 ιππείς. Οταν το στράτευμα έφθασε για να αντιμετωπίσει τους Καρχηδονίους, ο Λεύκιος Αιμίλιος, ο οποίος είχε τη διοίκηση εκείνη τη μέρα, διέκοψε την πορεία.  Παρατήρησε ότι το έδαφος ήταν πεδινό, ομαλό και επειδή φοβόταν τη δράση του Καρχηδονιακού ιππικού αποφάσισε να μη δώσει τη μάχη, αλλά να επιδιώξει να παρασύρει τον αντίπαλο σε πιο πρόσφορο έδαφος.  Τη διοίκηση του Ρωμαϊκού στρατού αναλάμβαναν εναλλάξ οι δύο ύπατοι κάθε μέρα.  Ετσι, την επομένη, όταν την αρχηγία ανέλαβε ο Βάρων, ο οποίος είχε αντίθετη γνώμη, έθεσε το στράτευμα σε πορεία με εμπροσθοφυλακή και το ιππικό ενισχυμένο με ικανή δύναμη πεζικού.  Η εμπροσθοφυλακή αυτή αψιμάχησε με ίλες του Αννίβα και είχε επιτυχία.  Μετά από αυτό ο Βάρων διέταξε να εγκατασταθεί το Ρωμαϊκό στρατόπεδο στην αριστερή όχθη του Αυφίδου ποταμού, σε απόσταση 2 χιλιομέτρων περίπου από το στρατόπεδο του Αννίβα.

Την επόμενη μέρα ο Λεύκιος Αιμίλιος, επειδή πίστευε ότι η θέση του στρατοπέδου δεν ήταν ασφαλής και δε μπορούσε να υποχωρήσει κάτω από το βλέμα του Αννίβα, έστειλε το ένα τρίτο της δυνάμεώς του απέναντι και στη δεξιά όχθη του ποταμού, όπου εγκατέστησε δεύτερο μικρό στρατόπεδο για μεγαλύτερη ασφάλεια.

Την επομένη 2 Αυγούστου του 216 π.Χ., όταν τη διοίκηση ανέλαβε πάλι ο Βάρων, με το πρώτο φως έβγαλε το στράτευμά του για μάχη  και το παρέταξε στη δεξιά όχθη του Αυφίδου ποταμού, όπου θεωρούσε το έδαφος πιο κατάλληλο, με την ακόλουθη διάταξη:

  • Στη δεξιά πτέρυγα κοντά στον ποταμό τάχθηκε το Ρωμαϊκό ιππικό – 2.400 ιππείς υπό το Λεύκιο Αιμίλιο.
  • Στο κέντρο οι λεγεώνες συμπαραταγμένες σε τρεις γραμμές όπως συνήθως, με αρχηγούς τους υπάτους του προηγούμενου έτους Μάρκο Ρηγούλο και Γναίο Σερουίλιο και
  • στην αριστερή πτέρυγα το ιππικό των συμμάχων – 4.800 ιππείς υπό το Βάρωνα.

Ο τελευταίος, επειδή πίστευε ότι οι μέχρι τότε επιτυχίες του Αννίβα οφείλονταν στο βάθος του σχηματισμού του, διέταξε την αύξηση του βάθους των σπειρών σε 16 άνδρες.  Το μέτωπό του βέβαια  μίκρυνε αλλά με την αριθμητική του υπεροχή εξακολουθούσε να υπερκαλύπτει το μέτωπο του αντιπάλου.  Στο πεδίο της μάχης παρέταξε 15 λεγεώνες.  Μια λεγεώνα και άλλα τμήματα συνολικής δυνάμεως 10.000 ανδρών παρέμειναν για ασφάλεια του μεγάλου στρατοπέδου.  Σύμφωνα με μια άλλη έγκυρη, επίσης, ιστορική πηγή η δύναμη αυτή είχε αποστολή να επιτεθεί εναντίον του στρατοπέδου του Αννίβα και να απειλήσει τα νώτα των Καρχηδονίων κατά τη μάχη.

Δυνάμεις και Διάταξη Καρχηδονίων

Ο Αννίβας είδε τις κινήσεις των Ρωμαίων και έμαθε τη διαφορά αντιλήψεων των δύο υπάτων, γιατί είχε άριστο δίκτυο πληροφοριών.  Επειδή γνώριζε ότι ο Λεύκιος Αιμίλιος δε θα δεχόταν τη μάχη την 1η Αυγούστου, παρέταξε το στράτευμά του και περίμενε.  Πράγματι ο Λεύκιος Αιμίλιος δεν αντιπαρατάχθηκε και παρέμεινε στο στρατόπεδο.  Η στάση αυτή των Ρωμαίων αναπτέρωσε το ηθικό των Καρχηδονίων.  Ο Αννίβας γύρω στο μεσημέρι επανέφερε το στράτευμα στο στρατόπεδο και για να εξερεθίσει το Βάρωνα, διέταξε τους Νουμιδούς ιππείς να προσβάλουν τους Ρωμαίους οπλίτες του μικρού στρατοπέδου.

Οταν το πρωί της επομένης ο Αννίβας είδε την έξοδο των Ρωμαίων από το στρατόπεδό τους, διέταξε τα ελαφρά στρατεύματά του να περάσουν τον ποταμό και να ταχθούν για μάχη σε αρκετή απόσταση μπροστά, με μέτωπο προς τον αντίπαλο, για να αποκρύψουν τη διάβαση του ποταμού υπό το κύριο σώμα και για να καλύψουν τη διάταξη  μάχης του.

Στη συνέχεια ο Αννίβας πέρασε στη δεξιά όχθη το κύριο σώμα και έλαβε την ακόλουθη διάταξη: Στην αριστερή πτέρυγα κοντά στον ποταμό έταξε το βαρύ ιππικό, 8.000 ιππείς υπό τον αδελφό του Ασδρούβα.  Επειδή δεν υπήρχε αρκετός χώρος, το ιππικό αυτό παρατάχθηκε σε δύο γραμμές.  Στο κέντρο έταξε το ιππικό με δύναμη 32.000 άνδρες έναντι 70.000 Ρωμαίων.

Για να καλύψει το μέτωπο του αντιπάλου, ο οποίος υπερείχε σε αριθμό, επινόησε την παρακάτω διάταξη:

  • Στα δύο άκρα της παρατάξεως του πεζικού έταξε το Αφρικανικό πεζικό το οποίο ήταν επίλεκτο, σε επαφή με το ιππικό και με βάθος 16 οπλιτών.
  • Στο μέσο της παρατάξεως μεταξύ των δύο αφρικανικών τμημάτων έταξε το πεζικό των συμμάχων του Ισπανών και Γαλατών με βάθος 8 ανδρών σε αλλεπάλληλα τμήματα με κλιμακωτή διάταξη προς τα εμπρός (Σχεδ. 13 – 1η φάση)

Η ελάττωση του βάθους της παρατάξεως του κέντρου εξασθένησε τη δύναμη του μέρους αυτού της φάλαγγας, αλλά έδωσε τη δυνατότητα στον Αννίβα να καλύψει το μέτωπο του αντιπάλου, αν και μειονεκτούσε σε αριθμό.  Επίσης, η διάταξη αυτή εξυπηρετούσε και τον ελιγμό του όπως θα δούμε παρακάτω.  Στη δεξιά πτέρυγα ο Αννίβας έταξε 2.000 Νουμιδούς ιππείς υπό τον άλλο αδελφό του ΄Αννωνα, με εντολή να επεκτείνουν την παράταξη και να καλύψουν το μέτωπο του πολυάριθμου συμμαχικού ιππικού των Ρωμαίων.  Τέλος, στο κέντρο της παρατάξεως όπου ήταν το πιο κρίσιμο σημείο τάχθηκε ο ίδιος ο Αννίβας.

 Σχέδια Ρωμαίων

Επίθεση σε ολόκληρο το μέτωπο όπως παρακάτω:

  • Στη δεξιά πτέρυγα με το ιππικό, για αντιμετώπιση του Καρχηδονιακού ιππικού και κάλυψη του δεξιού πλευρού του Ρωμαϊκού πεζικού.
  • Στο κέντρο με τις λεγεώνες πεζικού για ανατροπή και διάσπαση του πεζικού των Καρχηδονίων.
  • Στην αριστερή πτέρυγα, με το ιππικό για ανατροπή του Νουμιδικού ιππικού, υπερφαλάγγιση και προσβολή του δεξιού πλευρού του πεζικού του Αννίβα για καταστροφή του αντιπάλου σε συνδυασμό με την ενέργεια των λεγεώνων του κέντρου.

Σχέδια Καρχηδονίων

Στη δεξιά πτέρυγα κάλυψη του δεξιού πλευρού του φίλιου πεζικού με το ιππικό.  Στην αριστερή πτέρυγα επίθεση με το ιππικό για ανατροπή του Ρωμαϊκού ιππικού.  Στη συνέχεια ευρεία υπερφαλάγγιση της Ρωμαϊκής παρατάξεως με το ιππικό και προσβολή του ιππικού του Βάρωνα από το πλευρό και τα νώτα.  Ανάκληση των ελαφρών τμημάτων από μπροστά και ανάπτυξή τους σε δεύτερη γραμμή πίσω από το Καρχηδονιακό πεζικό.  Εμπλοκή του πεζικού σε ολόκληρο το μέτωπο και σύμπτυξη του συμμαχικού πεζικού του κέντρου μέχρι σε ένα όριο, πριν από το οποίο πρέπει να αναχαιτισθεί ο αντίπαλος του Αφρικανικού πεζικού των δύο άκρων για εγκλωβισμό του αντιπάλου, μετά από σύγχρονη προσβολή των νώτων του από το ιππικό του Ασδρούβα και καταστροφή του αντιπάλου.

Διεξαγωγή της Μάχης

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 013 216ΠΧ ΚΑΝΝΕΣΟταν ο Αννίβας τελείωσε την παράταξη των στρατευμάτων του, η οποία ήταν σε ευθεία γραμμή, διέταξε το κέντρο να προχωρήσει για ένα διάστημα, ώστε τα τμήματα που βρισκόταν από τις δύο πλευρές του με την κλιμακωτή διάταξή του να αποκτήσουν το απαιτούμενο βάθος.  Με αυτόν τον τρόπο τα συμμαχικά στρατεύματα του κέντρου αποτέλεσαν μια εξέχουσα διάταξη της παρατάξεως των Καρχηδονίων.

Στη συνέχεια ο Αννίβας διέταξε το ιππικό της αριστερής πτέρυγας και επιτέθηκε στο Ρωμαϊκό ιππικό που βρισκόταν απέναντι και με τον όγκο του το ανέτρεψε αμέσως.  Κατόπιν, ανακάλεσε από μπροστά τα ελαφρά στρατεύματα τα οποία αναπτύχθηκαν πίσω από το πεζικό του κέντρου σε δεύτερη γραμμή και δύο τμήματά τους τάχθηκαν πίσω από δύο ισχυρά τμήματα του Αφρικανικού πεζικού, σύμφωνα με το σχέδιο.

Το Ρωμαϊκό πεζικό επιτέθηκε με ορμή και προσέκρουσε πρώτο στην εξέχουσα διάταξη των συμμαχικών στρατευμάτων του Αννίβα.  Τα τελευταία, αν και ήταν ελαφρότερα οπλισμένα και με μικρότερο βάθος σχηματισμού (8 ανδρών), πολέμησαν γεναία και συγκράτησαν για λίγο τη Ρωμαϊκή φάλαγγα.  ΄Ομως, σιγά – σιγά, με την ισχυρή πίεση των Ρωμαϊκών λεγεώνων άρχισαν να συμπτύσσονται ενώ μάχονταν και με απώλειες.  Η εξέχουσα διάταξη άρχισε να ευρύνεται και σε μια στιγμή η παράταξη των Καρχηδονίων ευθυγραμμίσθηκε και στη συνέχεια έγινε κοίλη στο κέντρο όπου το Ρωμαϊκό πεζικό συνέχισε την προώθησή του.  Η εισχώρηση αυτή των Ρωμαίων συνεχίσθηκε και η ορμητικότητά τους παρέσυρε μέσα στο σχηματιζόμενο θύλακα και τις δύο πτέρυγες του Ρωμαϊκού πεζικού, οι οποίες αναγκάσθηκαν να λοξεύουν για να μην αποχωρισθούν από το κέντρο τους.  Ετσι, τα δύο άκρα του πεζικού των Καρχηδονίων, αποτελούμενα από τις επίλεκτες Αφρικανικές μονάδες, βρέθηκαν στα πλευρά της Ρωμαϊκής φάλαγγας.  Συγχρόνως, η δεύτερη και η τρίτη γραμμή των Ρωμαίων πύκνωσαν στην πρώτη και λόγω του περιορισμένου χώρου αναπτύξεως αποτέλεσαν με αυτήν μια πυκνή μάζα.

Η κρίσιμη στιγμή είχε φθάσει.  Ο Αννίβας είχε σχεδιάσει την υποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων του κέντρου του και την  εξέλιξη της μάχης.  Τότε διέταξε: Πρώτο, τα ελαφρά στρατεύματα της δεύτερης γραμμής να κινηθούν προς τα εμπρός και να ενισχύσουν τα σκληρά δοκιμαζόμενα τμήματα της πρώτης.  Δεύτερο, τα Αφρικανικά στρατεύματα να επιτεθούν αποφασιστικά εναντίον των πτερύγων του Ρωμαϊκού πεζικού με τη βοήθεια ελαφρών στρατευμάτων τα οποία είχαν ταχθεί πίσω τους και είχαν αποστολή να επιτεθούν κατά των πλευρών του αντιπάλου.  Τρίτο, το ιππικό να ολοκληρώσει την αποστολή του, δηλαδή ο Ασδρούβας να προσβάλει το ιππικό του Βάρωνα από τα πλευρά και τα νώτα, ώστε να απομονωθούν οι Ρωμαϊκές λεγεώνες.

Οι διαταγές αυτές του Αννίβα εκτελέσθηκαν με ακρίβεια και ταχύτητα.  Στην αριστερή πτέρυγα των Καρχηδονίων, μετά την ανατροπή του Ρωμαϊκού ιππικού, ο Λεύκιος Αιμίλιος αγωνίσθηκε ηρωικά και προσπάθησε μάταια να συγκρατήσει τους ιππείς του.  Τελικά, σκοτώθηκε.  Ο Ασδρούβας έστειλε τις ίλες της δεύτερης γραμμής να εκτελέσουν την καταδίωξη του ιππικού του Αιμίλιου και ο ίδιος με το μεγαλύτερο μέρος του ιππικού του διέσχισε λοξά το πεδίο της μάχης πίσω από τις Ρωμαϊκές λεγεώνες και προσέβαλε το ιππικό του Βάρωνα από τα πλευρά και τα νώτα.

Τότε είχε εκδηλωθεί και η επιθετική κίνηση των δύο πτερύγων του Αφρικανικού πεζικού και των ελαφρών τμημάτων κατά των πλευρών της Ρωμαϊκής φάλαγγας.  Οι Ρωμαϊκές λεγεώνες αναμίχθηκαν και ως μάζα πια έχασαν κάθε μαχητική δυνατότητα.  Οι Ρωμαίοι ήταν πλέον υποχρεωμένοι να μάχονται επί τόπου χωρίς να μπορούν να ελιχθούν ούτε ως τακτικά τμήματα ούτε ακόμη και ως άτομα.  Τέτοια ήταν η συσσώρευση του Ρωμαϊκού πεζικού, ώστε μετά από λίγο η μάχη μετατράπηκε σε σφαγείο.  ΄Ετσι, οι Ρωμαίοι, αφού περικυκλώθηκαν από παντού και χτυπήθηκαν ανελέητα αποδεκατίσθηκαν τελείως.

Αποτελέσματα

Οι απώλειες των Ρωμαίων ήταν τρομακτικές.  Περίπου 70.000 άνδρες έπεσαν στο πεδίο της μάχης, μεταξύ των οποίων ο Λεύκιος Αιμίλιος, ο Μάρκος Ρήγουλος, ο Γναίος Σερουίλιος, οι προηγούμενοι ΄Υπατοι, 21 χιλίαρχοι, 80 Γερουσιαστές και μεγάλος αριθμός υπάτων.  Διασώθηκαν  από τους ιππείς μόνο 70 στη Βενουσία με το Βάρωνα και περίπου 300 ιππείς οι οποίοι κατέφυγαν στις συμμαχικές πόλεις των Ρωμαίων.  Από τους πεζούς, 10.000 αιχμαλωτίσθηκαν και περίπου 3.000 ίσως διέφυγαν στις κοντινές πόλεις.

Οι απώλειες των Καρχηδονίων έφθασαν σε 4.000 Γαλάτες και Ισπανούς, 1.500 Αφρικανούς και 200 ιππείς, δηλαδή συνολικά 5.700.

Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα

Στη μάχη των Κανών οι Ρωμαίοι υπερείχαν από τους Καρχηδονίους σε αριθμό και ποιότητα στρατευμάτων.  Ομως, νικήθηκαν ολοκληρωτικά στο πεδίο της μάχης και η τόσο μεγάλη ήττα τους αποδίδεται στις στρατιωτικές αρετές, και, κυρίως στην ανώτερη τακτική αντίληψη του αρχιστράτηγου των Καρχηδονίων, του Αννίβα.

Η νίκη του Αννίβα οφείλεται βασικά σε δύο λόγους.  Πρώτο, στη γνώση της φύσεως και των προθέσεων του αντιπάλου.  Δεύτερο, στον καλύτερο ελιγμό του.  Σχετικά με τον πρώτο λόγο, αναμφισβήτητα είναι έργο του άριστου δικτύου πληροφοριών του Αννίβα.  Και είδαμε ότι ο Αννίβας εκμεταλλεύθηκε κατάλληλα τις πληροφορίες αυτές, από τη μια μεριά για να εξυψώσει το ηθικό του στρατεύματός του και από την άλλη για να παρασύρει τον αντίπαλο σε μάχη παρατάξεως.

Σχετικά με τον ελιγμό του Αννίβα, παρατηρείται ότι βασικά πρόκειται για τον ελιγμό που εφαρμόσθηκε από το Μιλτιάδη στη μάχη του Μαραθώνα, δηλαδή, ενίσχυση των πτερύγων και εξασθένιση του κέντρου, για διπλή υπερκέραση του αντιπάλου.  Επίσης, ο Αννίβας, ο οποίος ιδιαίτερα είχε μελετήσει την ελληνική ιστορία, έλαβε υπόψη του και τις βελτιώσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δηλαδή τη χρησιμοποίηση του ιππικού ως κύριου όπλου κρούσεως, σε συνδυασμό με το πεζικό και τον εξαναγκασμό του εχθρού να δημιουργήσει ο ίδιος τις συνθήκες της καταστροφής του.

Γενικά, παρατηρείται ότι η σύλληψη, η προπαρασκευή και η εκτέλεση του ελιγμού αυτού υπήρξαν υποδειγματικές.  Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι ο ελιγμός του Αννίβα στη μάχη των Κανών θεωρείται ο τελειότερος ελιγμός της αρχαιότητας.  Η τόσο καλή αξιολόγησή του ως ελιγμού αλλά και ως σχέδιου ενεργείας γενικότερα, αποδίδεται στην κατάλληλη εφαρμογή αρχών του πολέμου με κεφαλαιώδη σπουδαιότητα και αξία, ακόμη και στις μέρες μας.

Εξετάζοντας πια με λεπτομέρεια τον ελιγμό και γενικότερα το σχέδιο ενεργείας του Αννίβα, παρατηρούμε την εφαρμογή των παρακάτω αρχών του πολέμου και  κανόνων της επιθέσεως :

  1. Επιθετική ενέργεια.  Αν και ο Αννίβας διέθετε λιγότερες δυνάμεις και βρισκόταν σε γεωγραφικό χώρο της Ρωμαϊκής Επικράτειας, όμως αναλαμβάνει πρώτος την επίθεση ως μοναδική ενέργεια για την καταστροφή του αντιπάλου.  ΄Ομως, πρέπει να σημειωθεί ότι για την εφαρμογή της αρχής αυτής του πολέμου ο Αννίβας είχε γρήγορα και ολοκληρωμένα προπαρασκευάσει τον επιθετικό ελιγμό του, αλλιώς η επιτυχία του θα ήταν προβληματική.  Εκτός από αυτό, ως χρόνο της επιθέσεώς του επέλεξε τη μέρα κατά την οποία στο αντίπαλο στρατόπεδο ασκούσε την αρχηγία ο Λεύκιος Αιμίλιος , ο οποίος κατά κανόνα απέφευγε τη μάχη.
  2. Οικονομία δυνάμεων.  Επιτεύχθηκε η κάλυψη του μετώπου του εχθρού, ο οποίος διέθετε υπερδιπλάσια δύναμη, με την εκλέπτυνση της παρατάξεως στο κέντρο και με την αύξηση του βάθους των στοίχων των δύο πτερύγων του πεζικού.  Η ίδια αρχή εφαρμόσθηκε και στο ιππικό, δηλαδή ενίσχυση του Ασδρούβα με την εκλέπτυνση του Αννωνα.
  3. Υπεροχή δυνάμεων. Ο Αννίβας, αν και στο σύνολο της δυνάμεως μειονεκτούσε, πέτυχε την υπεροχή σε τόπο και χρόνο που θα κρινόταν η έκβαση της μάχης.  Ειδικότερα, παρατηρούμε ενίσχυση του ιππικού του Ασδρούβα αριστερά, ενίσχυση των δύο πτερύγων του πεζικού και ανάκληση των ελαφρών τμημάτων από μπροστά για ενίσχυση των μονάδων του κέντρου.
  4. Ανάθεση αποστολών στα τμήματα, ανάλογα με τη φύση των χαρακτηριστικών, των δυνατοτήτων τους και του επιδιωκόμενου σκοπού.  ΄Ετσι, στο ιππικό του Ασδρούβα αναθέτει τρεις διαδοχικούς ΑΝΣΚ, δηλαδή την ανατροπή του ιππικού του Αιμιλίου, την πλευροκόπηση του ιππικού του Βάρωνα και την κύκλωση της Ρωμαϊκής φάλαγγας. Στο ιππικό του Αννωνα, αναθέτει αποστολή απασχολήσεως του ιππικού του Βάρωνα χωρίς σοβαρή εμπλοκή και στη συνέχεια προοδευτική σύμπτυξη για εφέλκυση του εχθρού σε ένα καθορισμένο όριο ενώ στις ισχυρές πτέρυγες του Αφρικανικού πεζικού αναθέτει το έργο της αποφασιστικής επιθέσεως κατά των πλευρών της Ρωμαϊκής φάλαγγας, για καταστροφή της.
  5. Επίθεση κατά ισχυρότερου εχθρού.  Πέτυχε, χάρη στον τέλειο ελιγμό του Αννίβα και την αριστοτεχνική εκτέλεσή του.

Σχετικά με τις ενέργειες των Ρωμαίων παρατηρούνται τα εξής :

  1. Η εναλλαγή της ανώτατης διοίκησης του στρατού κάθε μέρα από δύο υπάτους αποτελούσε σοβαρό σφάλμα.  Ειδικότερα, υπέθαλπτε την ανευθυνότητα και αποστερούσε γενικά τα πλεονεκτήματα της θεμελιώδους αρχής του πολέμου της «Ενότητας της Διοικήσεως».
  2. Η έλλειψη ασφάλειας πληροφοριών υπήρξε επίσης ένας από τους παράγοντες της ήττας.
  3. Το σχέδιο ενεργείας του Βάρωνα ήταν άκαμπτο.
  4. Η ανώτατη ηγεσία των Ρωμαίων μειονεκτούσε φανερά σε στρατιωτική κατάρτιση και σε σχέση με τον Αννίβα.

Αργότερα κατά τη ροή της ιστορίας πολλοί ηγήτορες διαφόρων κρατών και εποχών θα εφαρμόσουν τον ελιγμό του Αννίβα στα πεδία των μαχών με διάφορες παραλλαγές : π.χ. η μάχη του Τάννεμπεργκ στο Ρωσικό μέτωπο ήταν εμπνευσμένη από τον ελιγμό της μάχης των Κανών.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s