Μάχη Ελ-Αλαμέιν (23 Οκτ – 5 Νοε 1942)


Η μάχη του Ελ Αλαμέιν που έγινε στη Βόρεια Αφρική μεταξύ των συμμαχικών και των γερμανοϊταλικών δυνάμεων, στην οποία συμμετείχαν και ελληνικές δυνάμεις με την 1η Ταξιαρχία υπό το Συνταγματάρχη Παυσανία Κατσώτα, αποτελεί μια ιστορική καμπή κατά την οποία η πλάστιγγα στο θέατρο επιχειρήσεων της Β. Αφρικής, έκλινε οριστικά υπέρ των Συμμάχων, οι οποίοι απέκτησαν πια την  πρωτοβουλία των ενεργειών.

Το έτος 1942 υπήρξε για τους Συμμάχους εξαιρετικά κρίσιμο. Συνέβησαν σπουδαία γεγονότα σε όλα τα μέτωπα και οι προσπάθειες των Γερμανών για να εξασφαλίσουν τη νίκη είχαν φθάσει στο κατακόρυφο.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΣΠ (1999)-ΔΙΣ ΣΧΕΔ. 063 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-1Οι γερμανικές δυνάμεις οι οποίες είχαν εισβάλλει στη Ρωσία ξεχύνονταν στο βόρειο Καύκασο και πίεζαν ισχυρά τις Ρωσικές Στρατιές των άλλων μετώπων.  Την ίδια εποχή η 8η  Βρετανική  Στρατιά στη Β. Αφρική είχε υποστεί βαριά ήττα  στη Δυτική Έρημο, ενώ στη Συρία η κατάσταση παρουσιαζόταν ανώμαλη λόγω της συγκρούσεως με τα γαλλικά στρατεύματα  που ακολουθούσαν την πολιτική της Γαλλικής Κυβερνήσεως του Βισσύ.  Το Ιράκ είχε επαναστατήσει και ήταν πιθανή γερμανική απειλή στην περιοχή από την πλευρά της Τουρκίας που ακόμη αμφιταλαντευόταν.

Συγκρότηση  Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.

Τον Ιούνιο του 1941 ιδρύθηκε στο Κάιρο, το Αρχηγείο Βασιλικού Ελληνικού Στρατού Μέσης Ανατολής (ΑΒΕΣΜΑ). Τον πρώτο πυρήνα αποτέλεσε η «Φάλαγγα των Ελλήνων της Αιγύπτου»  (ΦΕΑ), που είχε συγκροτηθεί από εθελοντές της πολυάριθμης ελληνικής παροικίας στην Αίγυπτο για να υποβοηθήσει τον Ελληνικό αγώνα. Τη  ΦΕΑ αποτελούσαν 1 Τάγμα Πεζικού, με την επωνυμία «Δωδεκανησιακό Τάγμα», «τιμής ένεκεν» για τα αλύτρωτα Δωδεκάνησα και άλλα μικρότερα τμήματα.

Με την άφιξη στην Αίγυπτο και της Ταξιαρχίας Έβρου, αποφασίσθηκε η αναδιοργάνωση  των στρατιωτικών τμημάτων.  Έτσι, με την έγκριση των αγγλικών αρχών, που ανέλαβαν τον εξοπλισμό και τη χορήγηση υλικού στις ελληνικές μονάδες άρχισε η συγκρότηση:  μίας Ταξιαρχίας (1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας)  και μονάδων ΠΒ (1ο Σύνταγμα Πεδινού Πυροβολικού) .

Παράλληλα, στο ίδιο διάστημα ολοκληρώθηκε η οργάνωση όλων των υπηρεσιών του Στρατού και των στρατιωτικών Φρουραρχείων σε διάφορες πόλεις της Αιγύπτου, Συρίας, Λιβάνου και Παλαιστίνης. Αργότερα, συγκροτήθηκε το Γενικό Κέντρο Εκπαιδεύσεως και Σχολών (ΓΚΕΣ) για την υποδοχή και εκπαίδευση  των ανδρών από την Ελλάδα και των στρατεύσιμων Αιγυπτιωτών.

Το Μάρτιο του 1942, η Ελληνική Κυβέρνηση, αποφάσισε, για την αποτελεσματικότερη  άσκηση της διοικήσεως, την ίδρυση ΥΕΘΑ.  Μετά από αυτό διαλύθηκε το ΑΒΕΣΜΑ  και συστάθηκε το Γενικό   Επιτελείο   Στρατού  (ΓΕΣ) και η Επιθεώρηση   Στρατού   (ΕΠΣ). Στο μεταξύ, συνεχιζόταν η άφιξη στη Μέση Ανατολή μεγάλου αριθμού στελεχών και οπλιτών από την κατεχόμενη  Ελλάδα, αν και η  ενέργεια αυτή ήταν πολύ ριψοκίνδυνη, γιατί η διαφυγή τους γινόταν διαμέσου των αυστηρά επιτηρούμενων νησιών  του Αιγαίου και των αφιλόξενων τουρκικών ακτών.

Συγκρότηση της 1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας.

Η πρώτη Ελληνική Ταξιαρχία συγκροτήθηκε στη Τζενέιφα  της Αιγύπτου στις 23 Ιουνίου 1941 και στη συνέχεια μεταφέρθηκε και εκπαιδεύθηκε στο Ρας Μπάαλμπεκ της Συρίας.  Το πρώτο πενθήμερο του Αυγούστου 1942, μεταστάθμευσε δυτικά της Αλεξάνδρειας, στη νότια όχθη της λίμνης Μαριούτ και τέθηκε υπό τις διαταγές του Στρατηγείου των Δυνάμεων Άμυνας του  Δέλτα.

Η οργάνωση και η σύνθεση της 1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας ήταν η παρακάτω:

  1. Διοίκηση και Επιτελείο δυνάμεως 27 αξιωματικών και 104 οπλιτών.
  2. Τρία Τ.ΠΖ  δυνάμεως  2.770  αξιωματικών και οπλιτών  συνολικά.
  3. Ένα Σ.Π.ΠΒ. δυνάμεως 868 αξιωματικών και οπλιτών.
  4. Τμήματα υποστηρίξεως Μάχης και ΔΜ δυνάμεως 1.702 αξιωματικών και οπλιτών  συνολικά.

Η συνολική δύναμη της Ταξιαρχίας ήταν 316 αξιωματικοί και 5.155 οπλίτες.  Η συμμετοχή της στις επιχειρήσεις της  Βόρειας Αφρικής, αποτέλεσε  Εθνική Στρατηγική της Ελληνικής Κυβερνήσεως και της Στρατιωτικής Ηγεσίας.  Οι λόγοι ήταν φανεροί, γιατί με αυτόν τον τρόπο θα δινόταν συνέχεια στην αίγλη του νικηφόρου αγώνα στα βουνά της  Β.Ηπείρου, στα οχυρά της  Μακεδονίας – Θράκης και στην Κρήτη.

Την εποχή εκείνη, η αρχηγία των Συμμαχικών Δυνάμεων Μέσης Ανατολής (πλην εκείνων της Περσίας και του Ιράκ) ανατέθηκε στο Στρατηγό Αλεξάντερ, και της 8ης Στρατιάς στο Στρατηγό Μοντγκόμερυ, ενώ η αρχηγία των γερμανοϊταλικών δυνάμεων στο Στρατάρχη Ρόμμελ.

Περιγραφή του Πεδίου της Μάχης

Η  Δυτική Έρημος της Αιγύπτου είναι απέραντη και σε όλη σχεδόν την έκτασή της βατή σε τροχό εκτός από την περιοχή μεταξύ των 27ου και 29ου Μεσημβρινών, όπου η βατή  αυτή ζώνη περιορίζεται από τη θάλασσα μέχρι την κατάπτωση της Κατάρας, που βρίσκεται νότια της. Έτσι, λοιπόν, η τοποθεσία Ελ Αλαμέιν εκτείνεται μεταξύ θάλασσας στο Βορρά  και του κοιλώματος της Κατάρας Ντεπρέσιο, στο Νότο.  Έχει ανάπτυγμα περίπου 60 χλμ., βάθος 5-10χλμ. και προσφέρεται για βραχεία άμυνα, εξαιτίας των εκτεινόμενων  νότια της Κατάρας χαμηλών αμμολόφων, που εμποδίζουν τη διέλευση οχημάτων και δεν επιτρέπουν την υπερκέρασή τους.  Προς Βορρά, στηρίζεται στην ομώνυμη πολίχνη του Ελ Αλαμέιν στην παραλιακή  αμαξιτή και σιδηροδρομική γραμμή  Αλεξάνδρεια – Βεγγάζη, και προς Νότο, στο ύψωμα Ελ Τάγκο κοντά στο κοίλωμα της Κατάρας. Το κοίλωμα αυτό σχηματίζεται στην κοίτη παλιάς εσωτερικής θάλασσας και απλώνεται από την όαση  Σίβα  στην Αιγυπτιακή  μεθόριο προς τη Λιβύη, σε ένα σημείο που απέχει 250 χλμ. βορειοδυτικά του Καΐρου και 140 χλμ. νοτιοδυτικά της Αλεξάνδρειας. Οι βόρειες καταπτώσεις του κοιλώματος είναι απόκρημνες και βραχώδεις, ενώ η κοίτη του αποτελείται από κινητή  άμμο και αλμυρά έλη, που το καθιστούν πρακτικά αδιάβατο ακόμα και σε καμήλες.  Η μόνη οδός που οδηγεί από την όαση Σίβα προς την πεδιάδα του Νείλου, είναι μεγάλη σε μήκος και μπορεί να διαφυλαχθεί εύκολα από κάθε προσβολή.  Άλλα εδάφη τακτικής σημασίας από τα βόρεια προς τα νότια είναι οι αμμόλοφοι Τελ Ελ Εϊσά, Τελ Ελ Μάκχαντ  Μιτερίγια, Ντέιρ Ελ Σέιν, Ρουβέιζατ, Αλάμ Ναγίλ,  Ντέιρ Αγκάρ, Ντέιρ Μουνασίμπ, Κούαρετ Ελ Αμπντ  που είχαν οργανωθεί  από τους Συμμάχους ως αμυντικά στηρίγματα, αλλά το πρώτο καταλήφθηκε από τους Γερμανούς με την προέλαση τους την 1η Ιουνίου 1942 και το δεύτερο μαζί με το ύψωμα Ελ Τάγκα, εγκαταλείφθηκαν από τους Άγγλους ως προωθημένα και απομονωμένα.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΣΠ (1999)-ΔΙΣ ΣΧΕΔ. 064 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-2

Λόγω της εδαφολογικής διαμορφώσεως, στρατιωτικές δυνάμεις που προελαύνουν από τη Λιβύη προς την Αίγυπτο εισέρχονται από το ύψος της Μάρσα Ματρούχ σε μία χοάνη με άνοιγμα 120 χλμ. περίπου, οι πλευρές της οποίας συγκλίνουν διαρκώς και σχηματίζουν το λαιμό της στο ύψος του Ελ Αλαμέιν.  Η ύπαρξη του λαιμού αυτού έσωσε τη Μέση Ανατολή τον Ιούνιο του 1942, γιατί σε αυτόν οι Σύμμαχοι αναχαίτισαν το Ρόμμελ.

Η γραμμή την οποία κατείχαν οι Σύμμαχοι την παραμονή της μάχης του Ελ Αλαμέιν, άρχιζε από την ελώδη ακτή της Μεσογείου και από τις παρυφές των λόφων Εϊσά και Μακχάντ, στρεφόταν νοτιοανατολικά περνώντας από το λόφο Ρουβέιζατ, τη δυτική παρυφή του οποίου κατείχαν οι Γερμανοί. Στη συνέχεια ακολουθούσε νοτιοδυτική κατεύθυνση μέχρι το ύψωμα Ναγίλ από όπου στρεφόταν αρχικά προς τα ανατολικά και μετά προς τα νότια και διαμέσου της ανατολικής παρυφής του υψώματος Μουνασίμπ, κατέληγε στις ανατολικές παρυφές του Χιμέιματ. Η 1η Ελληνική Ταξιαρχία είχε εγκατασταθεί αμυντικά στο νότιο ήμισυ της δυτικής πλευράς της περίκλειστης τοποθεσίας του Αλάμ Ναγίλ.  Προς Βορρά συνδεόταν με την 4η Ινδική Μεραρχία και νοτιοανατολικά με την 151 Βρετανική Ταξιαρχία.

Δυνάμεις και Διάταξη Συμμάχων

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 065 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-3Οι σύμμαχοι διέθεταν στο τέλος του δεύτερου δεκαημέρου του Οκτωβρίου του 1942 στην τοποθεσία την 8η Βρετανική Στρατιά με το Στρατηγό Μοντγκόμερυ, με την παρακάτω διάταξη:

  • Στο βόρειο Τομέα το 30ό Σώμα Στρατού με τις Μεραρχίες του διατεταγμένες  από την ακτή και προς το Νότο και μέχρι το λόφο Ρουβέιζατ (ΝΑΙ) με την εξής σειρά:
    • 9η      Αυστραλιανή  ΜΠΖ
    • 51η    Σκωτική  ΜΠΖ
    • 2η      Νεοζηλανδική  ΜΠΖ
    • 1η      Νοτιοαφρικανική ΜΠΖ
    • 4η      Ινδική  ΜΠΖ (του 10ου ΣΣ,Υ.Δ. του 30ού ΣΣ)
  • Στο Νότιο Τομέα το 13ο ΣΣ  με τις Μεραρχίες του διατεταγμένες από το λόφο Ρουβέιζατ (ΟΧΙ)  και νότια μέχρι δυτικά του λόφου Χιμέιματ -αρχή  ατραπού Μπάρελ Τρακ (ΝΑΙ) με την εξής σειρά:
    • 50ή    Βρετανική ΜΠΖ (όπου υπαγόταν και η 1η Ελληνική Ταξιαρχία).
    • 44η    Βρετανική ΜΠΖ
    • Ταξιαρχία Γάλλων  Εθελοντών
  • Ως εφεδρείες  διατέθηκαν:
    • Στο Βόρειο Τομέα το  10ο  ΣΣ με τις 1η  και 10η  Τ/ΘΜ.
    • Στο Νότιο Τομέα η  7η  Τ/ΘΜ  (ΥΔ του 13ου ΣΣ).

Όλες οι παραπάνω δυνάμεις των Συμμάχων ήταν αξιόμαχες και υποστηρίζονταν από 1.200 περίπου πυροβόλα.  Ο συνολικός  αριθμός των αρμάτων υπερέβαινε τα 1.100 και η αεροπορία είχε κυριαρχία στον αέρα.

Οι Βρετανοί επίσης εξασφάλιζαν την άμυνα της περιοχής του Δέλτα του Νείλου, με τις ΜΜΜ  της Ομάδας Αμύνης Σουδάν και την 8η ΤΘΜ.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 066 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-4

Η συγκρότηση της 1ης  Ελληνικής Ταξιαρχίας στη μάχη ήταν η παρακάτω:

  • Διοίκηση – Επιτελείο – ΛΣ – τρία ΤΠΖ – ΣΠΠΒ – Ίλη Τ/Θ Αυτοκινήτων – Λόχος Πολυβόλων – ΛΜΧ – Λόχος Μεταφορών – Λόχος Εφορείας – Χειρουργείο Εκστρατείας – Απόσπασμα ΔΒ – Απόσπασμα ΣΝ – Διμοιρία Προστασίας – Ομάδα Ασφαλείας – Συνεργείο Επισκευών.
  • Συνολική δύναμη Ταξιαρχίας  316 αξιωματικοί και 5.155 οπλίτες.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 067 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-5 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 068 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-6  Το πρώτο πενθήμερο του Αυγούστου του 1942, το Συμμαχικό  Στρατηγείο Δυνάμεως Μέσης Ανατολής  (ΣΣΔΜΑ) αποφάσισε, μετά από συνεχείς ενοχλήσεις της Ελληνικής Κυβερνήσεως του Καΐρου, τη μεταφορά της καλά εκπαιδευμένης και οργανωμένης  1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας από την περιοχή της Συρίας στην περιοχή της λίμνης Μαριούτ, δυτικά της Αλεξάνδρειας.  Η μεταφορά ολοκληρώθηκε στις 20 Αυγούστου.  Από τις 21 Αυγούστου η Ταξιαρχία υπάγεται στην 50ή Βρετανική ΜΠΖ για την άμυνα της βόρειας περιοχής του Δέλτα του Νείλου.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 069 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-7Μετά από έγκριση του Άγγλου πρωθυπουργού Τσώρτσιλ να χρησιμοποιηθεί η Ταξιαρχία στην πρώτη γραμμή του μετώπου, μεταφέρθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου στο νότιο τομέα του μετώπου, στην περιοχή του υψώματος Αλάμ Ναγίλ και τέθηκε υπό τις  διαταγές της 44ης Βρετανικής ΜΠΖ.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΧΕΔ. 070 19421023 ΜΑΧΗ ΕΛ ΑΛΑΜΕΪΝ-8Αργότερα μετακινείται και από τις 12 Οκτωβρίου 1942 τίθεται και πάλι υπό τις διαταγές της 50ής  Βρετανικής  ΜΠΖ, η οποία αντικατέστησε την  44η ΜΠΖ.

Δυνάμεις και Διάταξη Γερμανών

Οι Ιταλογερμανοί διέθεταν στην τοποθεσία τις δυνάμεις της βόρειας Αφρικής (υπό τη διοίκηση τυπικά του Μουσολίνι με τον Ιταλό Στρατηγό Μπάστικα και ουσιαστικά με το γερμανό Στρατάρχη Ρόμμελ) με την παρακάτω διάταξη:

  • Στο Βόρειο Τομέα το 21ο ΣΣ  με τις Μεραρχίες του διατεταγμένες από την ακτή και νότια μέχρι τα σημεία στηρίγματος του λόφου Ντέιρ Ελ Σέιν (ΝΑΙ) με την εξής σειρά:
    • Το Βόρειο Συγκρότημα (δύο Γερμανικά τάγματα αλεξιπτωτιστών Ράμκε και Βερσαλιέροι).
    • Την 164η Γερμανική Ελαφρά ΜΠΖ (του Άφρικα Κορπ).
    • Την 102η Ιταλική   ΜΠΖ Τρέντε.
    • Την  25η  Ιταλική   ΜΠΖ  Μπολόνια.
  • Στο Νότιο Τομέα το ΧΣΣ με τις Μονάδες του διαταγμένες από το λόφο Ντέιρ Ελ Σέιν (ΟΧΙ) μέχρι το λόφο Χιμέιματ (ΝΑΙ) και του κοιλώματος Κατάρα με την εξής σειρά:
    • Ένα Γερμανικό ΤΑΛ (Ράμκε)
    • Την 27η Ιταλική ΜΠΖ Μπρέσσια.
    • Ένα Γερμανικό ΤΑΛ (Ράμκε).
    • Την 195η  Ιταλική  ΜΠΖ  Φολγκόρε.
    • Τη 17η  Ιταλική  ΜΠΖ  Πάβια.
    • Ένα Γερμανικό ΣΠΖ  (προφανώς Ομάδα SS 288).
  • Ως Εφεδρείες  διατέθηκαν:
    • Η Ομάδα  Τ/Θ  του Βόρειου Τομέα αποτελούμενη από:
      • Τη 15η Γερμανική  Τ/Θ Μεραρχία του Άφρικα Κορπ.
      • Τη 133η  Ιταλική   Τ/Θ  Μεραρχία  Λιπόριο (του ΧΧΣΣ ΥΔ του Βόρειου Τομέα).
      • Την 90ή   Γερμανική Τ/Θ Μεραρχία  στη Γκαζάλα.
      • Την 101η  Ιταλική  Τ/Θ Μεραρχία Τριέστι στην Ελ Ντάμπα.
    • Η Ομάδα Τ/Θ του Νοτίου Τομέα που τον αποτελούσαν:
      • Η  21η   Γερμανική  Τ/Θ   Μεραρχία του Άφρικα Κορπ.
      • Η 132η   Ιταλική Τ/Θ   Μεραρχία Αριέτε (του 20ου ΣΣ  ΥΔ του  Νότιου Τομέα).

Όλες οι παραπάνω δυνάμεις των Ιταλών και Γερμανών (λόγω περιορισμένης συνθέσεως σε προσωπικό και υλικό, εξαιτίας των σοβαρών μέχρι τότε απωλειών τους, με δυσχέρεια ανεφοδιασμού σε καύσιμα και πυρομαχικά)  δεν ήταν εντελώς αξιόμαχες.  Ο συνολικός αριθμός των αρμάτων που διέθεταν δεν  ξεπερνούσε τα 600.  Η αεροπορία τους μειονεκτούσε σε αριθμό αεροσκαφών σε σχέση με τους συμμάχους σε αισθητό βαθμό.

Οι Ιταλοί εξασφάλιζαν τις μακρές γραμμές του ανεφοδιασμού και τη ζώνη των μετόπισθεν με το 20ο ΣΣ με τη 16η Ιταλική  ΜΠΖ   Πιστόια στην Μπάρντια και με τη Μεραρχία Νεοφασιστών στην όαση Σίβα. Τη διοίκηση των γερμανοϊταλικών  δυνάμεων  ασκούσε προσωρινά ο Γερμανός Στρατηγός Στούμμε, αντικαθιστώντας το Στρατάρχη Ρόμμελ, ο οποίος αρρώστησε και βρισκόταν στο Βερολίνο με άδεια.

Σχέδια  και Αποστολές  Γερμανών

Επειδή ο Στρατηγός Ρόμμελ απουσίαζε στη Γερμανία για λόγους υγείας και παράλληλα με σκοπό να πείσει το Χίτλερ, για τη σοβαρή πια ενίσχυση του Αφρικανικού μετώπου του Άξονα, για την ανάληψη επιθετικών επιχειρήσεων για την κατάληψη του Δέλτα του Νείλου, συμπεραίνεται ότι ο Ρόμμελ δεν περίμενε τόσο γρήγορα συμμαχική επίθεση που είχε προετοιμασθεί με κάθε μυστικότητα και ταχύτητα.

Σε κάθε περίπτωση όμως, το Γενικό Σχέδιο των δυνάμεων του Άξονα στην Αφρική εξαιτίας της διατάξεώς τους  αλλά και των αντενεργειών τους αμέσως μετά τη συμμαχική επίθεση, προέβλεπε:  ενεργητική άμυνα στην κατεχόμενη τοποθεσία του Ελ Αλαμέιν  και με βάρος άμυνας στο Βόρειο Τομέα.

Σχέδια και Αποστολές Συμμάχων

Το γενικό σχέδιο των συμμάχων απέβλεπε στην εξαπάτηση του εχθρού σχετικά με τις πραγματικές προθέσεις τους  και στη συντριβή του αντιπάλου με επιθετική ενέργεια στις προωθημένες θέσεις που κατείχε στην τοποθεσία Ελ Αλαμέιν, μακριά δηλαδή από τις βάσεις ανεφοδιασμού του και κοντά στις ανεφοδιαστικές βάσεις των συμμάχων.  Γι’ αυτό, εκτός από το σχέδιο επιχειρήσεων, μελετήθηκε παρακάτω και τέθηκε σε εφαρμογή αρχικά το ειδικό σχέδιο:

  1. Ειδικό σχέδιο για εξαπάτηση και παραπλάνηση.  Το σχέδιο αυτό απέβλεπε γενικά στην παραπλάνηση του εχθρού ως προς την ΚΠ  (Κύρια Προσπάθεια) και ως προς το χρόνο εκτοξεύσεως της επιθέσεως, για την επίτευξη των οποίων τέθηκε σε εφαρμογή κάθε επιστημονική και τεχνική επινόηση και καταβλήθηκε κάθε δυνατή προσπάθεια. Έτσι, για την απόκρυψη  στον τομέα  της ΚΠ δύο συμπληρωματικών Μεραρχιών (240 πυροβόλα και 150 άρματα), στη ζώνη μετόπισθεν του όγκου των υλικών και εφοδίων (7.500 τόννοι βενζίνη μόνο) και με έξι συμπληρωματικές οδεύσεις 40 χλμ. για την κίνηση πυροβολικού υποστηρίξεως και ανεφοδιαστικών αναγκών και την αντίστοιχη απατηλή  εμφάνιση  στον τομέα της Δευτερεύουσας Προσπάθειας (ΔΠ), εκτελέσθηκαν μεγάλης εκτάσεως εργασίες, όπως:
    1. Κατασκευάσθηκε ψευδαγωγός με εικονικούς σταθμούς αντλήσεως βενζίνης και αποθηκών καυσίμων.
    2. Κατασκευάσθηκαν θέσεις και τοποθετήθηκαν πραγματικά  oχήματα και ομοιώματα πυροβόλων και αρμάτων (3.000 περίπου) σε κάθε τομέα και 700 ομοιώματα αρμάτων στο δευτερεύοντα τομέα.
    3. Εκτελέσθηκαν οι απαραίτητες μεταφορές στον τομέα της ΚΠ και οι εικονικές  στη ΔΠ.
    4. Κατασκευάσθηκε ειδικό δίκτυο επικοινωνιών του 10ου ΣΣ προς τον τομέα της ΔΠ.
  2. Σχέδιο Επιχειρήσεων.   Το σχέδιο για τη συντριβή του αντιπάλου στην τοποθεσία Ελ  Αλαμέιν,  προέβλεπε  επιθετικές ενέργειες σε 3 φάσεις όπως παρακάτω
    1. 1η  Φάση
      1. Κύρια επίθεση του 30ού ΣΣ στο Βόρειο Τομέα  (ΒΤ) σε μέτωπο 4 Μεραρχιών Πεζικού για τη διάρρηξη της τοποθεσίας και τη διάνοιξη δύο διόδων μέσω των Ν/Π πλάτους 11-12 χλμ. και βάθους ανάλογα 8-10 ή 12 χλμ.
      2. Διοχέτευση Μονάδων του 10ου ΣΣ διαμέσου του ρήγματος που δημιουργήθηκε και προώθηση τους σε κατάλληλες θέσεις για την καταστροφή ή την απαγόρευση των ενεργειών των εχθρικών Τ/Θ δυνάμεων, και για την εξασφάλιση του έργου της ολοκληρωτικής εκκαθαρίσεως, «ροκανίσματος», των εχθρικών σταθερών Μονάδων και την πλήρη εκκαθάριση των διαδρόμων από το 30ό ΣΣ.
      3. Παραπλανητικές επιθετικές ενέργειες για αγκίστρωση εχθρικών δυνάμεων όπως παρακάτω:
        1. Από το 13ο ΣΣ στο Νότιο Τομέα για αγκίστρωση 2 Τ/Θ  εχθρικών  Μεραρχιών.
        2. Από την 4η  Ινδική  ΜΠΖ  και μία ταξιαρχία της 9ης Αυστραλιανής ΜΠΖ ΥΔ του 30ού ΣΣ, για αγγίστρωση εχθρικών δυνάμεων και από τις δύο πλευρές των διόδων Ν/Π.
        3. Από το Ναυτικό Συγκρότημα με εικονική αποβατική επιχείρηση στα μετόπισθεν και στην περιοχή Ρας Ελ Κεναγίς, σε απόσταση 100 περίπου χιλιομέτρων δυτικά από το Ελ Αλαμέιν, για αγκίστρωση  της 90ής Γερμανικής ΜΠΖ.
    2. 2η   Φάση:Εκτόξευση «υπερεφόδου» από κατάλληλα συγκροτούμενη δύναμη Πεζικού και Αρμάτων.
    3. 3η  Φάση: Εκμετάλλευση και καταδίωξη για πλήρη  καταστροφή  των υπολειμμάτων του εχθρού, από το 10ο ΣΣ. Ως ημέρα και ώρα επιθέσεως  ορίσθηκε η 2200 της 23ης Οκτωβρίου 1942.

Διεξαγωγή  της  Μάχης

  • 1η  Φάση  (23-26/10/1942)

Η συμμαχική  επίθεση κατά της οχυρωμένης τοποθεσίας του Ελ Αλαμέιν  εκδηλώθηκε όπως προβλεπόταν στις 2200  της 23ης  Οκτωβρίου 1942.  Είκοσι λεπτά νωρίτερα, ολόκληρο το πυροβολικό  της 8ης Βρετανικής Στρατιάς, άρχισε καταιγιστικά πυρά για δεκαπέντε λεπτά, κατά του εχθρού και ιδιαίτερα κατά των εχθρικών πυροβολαρχιών των οποίων οι θέσεις είχαν επισημανθεί, με αποτέλεσμα πολλά πυροβόλα να σιγήσουν.  Μετά από διακοπή πέντε λεπτών, το πυρ ξανάρχισε εναντίον των εχθρικών θέσεων, ενώ το Πεζικό των 30 και 13 ΣΣ  εξόρμησε αμέσως.

Στο Βόρειο Τομέα η πρώτη αμυντική γραμμή του εχθρού καταλήφθηκε σε δύο ώρες   χωρίς τα τμήματα να συναντήσουν σοβαρή αντίσταση.  Επακολούθησε  δίωρη στάση των τμημάτων για αναδιοργάνωση και αμέσως μετά η επίθεση συνεχίσθηκε.

Το 10ο ΣΣ  διέσχισε την αρχική γραμμή του μετώπου στις  0200  της 24ης Οκτωβρίου και κινήθηκε στα ίχνη του 30ού ΣΣ,  αλλά η όλη κίνηση γινόταν με μεγάλη βραδύτητα εξαιτίας της πυκνότητας των ναρκοπεδίων.  Το πρωί της 25ης Οκτωβρίου οι ΑΝΣΚ του Σχεδίου Lightfoot  (Λάιτφουτ)  στη φάση αυτή είχαν επιτευχθεί με 24ωρη όμως καθυστέρηση.

Στο Νότιο Τομέα το 13ο ΣΣ δεν κατόρθωσε να διαρρήξει την τοποθεσία παρά τις ηρωικές επιθέσεις τις νύχτες 23/24 και 25/26  Οκτωβρίου όμως πέτυχε την αγγίστρωση  2 Τ/Θ  εχθρικών Μεραρχιών.

Στο μεταξύ στις 24 Οκτωβρίου, πέθανε από συγκοπή ο Γερμανός Στρατηγός Στούμμε και τον διαδέχθηκε ο Στρατηγός Φον Τόμας, διοικητής του Άφρικα Κορπ (Αφρικανικό Σώμα Στρατού (Africa Corps)).  Αυτό συνέβαλε ακόμη περισσότερο στη σύγχυση  που είχε προκληθεί στις δυνάμεις του Άξονα.

Το πρωί της 25ης  Οκτωβρίου, διάνοιξε ρήγμα 10 χλμ. στο Βόρειο Τομέα και απείλησε τα κέντρα συγκοινωνιών του εχθρού.  Το 10o ΣΣ πέτυχε να υπερκεράσει την εχθρική διάταξη και να χρησιμοποιήσει τη σημαντική δύναμη των 700 αρμάτων που διέθετε. Ο εχθρός κατά τη διάρκεια της 25ης Οκτωβρίου εκδήλωσε σειρά αντεπιθέσεων στο Βόρειο Τομέα οι οποίες αποκρούσθηκαν με επιτυχία. Τη νύχτα 25/26 Οκτωβρίου έγινε επιθετική ενέργεια της 9ης Αυστραλιανής  Μεραρχίας με αποτέλεσμα να καταληφθεί το Τελ Ελ Εϊσά.  Ταυτόχρονα, το 13o ΣΣ ενήργησε προς το Ντέιρ Ελ Μουνασίμπ για αντιπερισπασμό, συνάντησε όμως ισχυρή αντίσταση και επανήλθε στις θέσεις του.

Στις 26 Οκτωβρίου ο διοικητής της 8ης Βρετανικής Στρατιάς, εξαιτίας των σοβαρών απωλειών και επειδή επιθυμούσε να συγκεντρώσει ισχυρές εφεδρείες για τη συνέχιση της επιθέσεως, διέταξε την προσωρινή διακοπή των επιθετικών ενεργειών και την αναδιάταξη των μονάδων της Στρατιάς.

Οι μετακινήσεις και αντικαταστάσεις των μονάδων διήρκεσαν δύο μέρες (27 και 28 Οκτωβρίου)  κατά τις οποίες  η ΖΕ του 13ου ΣΣ  επεκτάθηκε βορειότερα, μέχρι το νότιο ήμισυ του λόφου Μιτερίγια. Αυτό το χρόνο εκμεταλεύθηκε και ο εχθρός και έκανε σημαντικές τροποποιήσεις στη διάταξη και γενικά στην αμυντική του προσπάθεια. Ήδη, από τις 26 Οκτωβρίου, ανέλαβε και πάλι τη διοίκηση ο Ρόμμελ που έφθασε εσπευσμένα στο μέτωπο και ο οποίος συγκέντρωσε τις τεθωρακισμένες μονάδες και τις εφεδρείες στο Βόρειο Τομέα.  Επίσης, προώθησε την 101η Μεραρχία «Τριέστι» και την 90ή  Ελαφρά Μεραρχία προς  τα ανατολικά για να καλύψουν το ρήγμα στο Βόρειο Τομέα, ενώ συγκέντρωσε το υπόλοιπο των δυνάμεων του για αντεπίθεση η οποία θα κατευθυνόταν στην προεξοχή που είχαν δημιουργήσει οι Σύμμαχοι.  Στις 27 Οκτωβρίου οι Γερμανοί πραγματοποίησαν επιθέσεις με τεθωρακισμένα, εναντίον της προεξοχής.  Όμως όλες αποκρούσθηκαν από την 9η Αυστραλιανή   Μεραρχία.

  • 2η  Φάση  (28 Οκτωβρίου  1942)

Αυτή  άρχισε τις εσπερινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου με επίθεση προς τα βόρεια της 9ης Αυστραλιανής Μεραρχίας.  Οι Γερμανοί αντιλήφθηκαν τις προθέσεις των Συμμάχων και αντέδρασαν  αστραπιαία, μεταφέροντας την 90η Ελαφρά Μεραρχία  στον τομέα του Σίντι Αμπντ Ελ Ραχμάν αφήνοντας την κάλυψη του ρήγματος μόνο στην 101η  Μεραρχία «Τριέστι».  Αλλά και ο Στρατηγός Μοντγκόμερυ αντιλήφθηκε έγκαιρα την ενέργεια των Γερμανών και μετέβαλε την ΚΠ από το Βορρά προς τη Δύση, ενώ η 9η Αυστραλιανή Μεραρχία θα συνέχιζε την προσπάθεια της προς τα βόρεια για την εξαπάτηση του εχθρού. Ο σκοπός των συμμάχων ήταν η διάνοιξη του Σιντ Αμπντ Ελ Ραχμάν.  Όταν οι εχθρικές δυνάμεις θα εμπλέκονταν στο Βόρειο Τομέα, θα χρησιμοποιούνταν οι εφεδρείες οι οποίες θα προωθούνταν προς τα δυτικά, για να διανοίξουν ρήγμα διαμέσου  του οποίου τα Τ/Θ θα μπορούσαν να υπερκεράσουν τον εχθρό.

Τη νύκτα της 30ής Οκτωβρίου, η 9η  Αυστραλιανή  Μεραρχία  κατευθύνθηκε προς τη θάλασσα και εγκλώβισε δύο ιταλικά και δύο γερμανικά Τάγματα καθώς και άρματα της 21ης Τ/Θ Μεραρχίας.  Μέχρι την 1η Νοεμβρίου ο αγώνας βρισκόταν σε κρίσιμο σημείο.  Τις πρώτες όμως ώρες της 2ης Νοεμβρίου στην περιοχή Σιντ Αμπντ Ελ Ραχμάν και του λόφου Τελ Ελ Αγκαγιάρ, έγινε η μεγαλύτερη σύγκρουση των Τ/Θ Μονάδων, μεταξύ των δύο αντιπάλων, όπου οι Γερμανοί υπέστησαν μεγάλη ήττα, ώστε οι δυνάμεις του Άφρικα Κορπ να  θεωρηθούν στο εξής ανίκανες να προβάλουν σοβαρή αντίσταση.   Ο αγώνας συνεχίσθηκε τη νύκτα 2/3 Νοεμβρίου, όπου το εχθρικό μέτωπο διασπάσθηκε στο Βόρειο Τομέα και έκρινε την τύχη της μάχης.

  • 3η Φάση (29 Οκτωβρίου – 5 Νοεμβρίου) – Σύμπτυξη Ρόμμελ -Καταδίωξη

Ο Μοντγκόμερυ, ύστερα από αυτήν την εξέλιξη, διέταξε αμέσως τη συνέχιση της πιέσεως κατά του αντιπάλου του με την 4η  Ινδική Μεραρχία, η οποία άρχισε την επίθεση τις πρωινές ώρες της 4ης Νοεμβρίου νότια του Τελ Εμ Αγκακίρ και κατέλαβε το νότιο άκρο της τοποθεσίας.  Ταυτόχρονα, η 51η Σκοτική Μεραρχία ξεκαθάρισε τη ζώνη του Τελ Ελ Αγκακίρ και έτσι η 10η  Τ/Θ Μεραρχία του 10ου ΣΣ μαζί με την 7η Τ/Θ Μεραρχία του 13ου ΣΣ  πέρασαν μέσα από τις εχθρικές θέσεις από τα νότια προς τα βόρεια και έφθασαν στη πολίχνη Γκαζάλα.  Ο Ρόμμελ, όταν αντιλήφθηκε τα συμμαχικά άρματα, δυσκολεύθηκε να πιστέψει ότι αυτά βρίσκονταν τόσο κοντά του και απέστειλε το Στρατηγό Τόμας να ενεργήσει αναγνώριση με αποτέλεσμα να συλληφθεί αιχμάλωτος. Όταν διαπίστωσε ο Ρόμμελ ότι δεν υπήρχε πια δυνατότητα αντιδράσεως, διέταξε την αφαίρεση από τους Ιταλούς των Τ/Θ και των αυτοκινήτων και επιχείρησε να περισώσει τα γερμανικά στρατεύματα.

Η διάνοιξη του μετώπου στο Βόρειο Τομέα, είχε ως συνέπεια την κατάρρευση του μετώπου και στο Νότιο Τομέα.  Οι πρώτες ενδείξεις εμφανίσθηκαν στις 3 Νοεμβρίου,  όταν οι μονάδες του  13ου ΣΣ ανέλαβαν επίθεση.  Η 50ή Βρετανική Μεραρχία η οποία ανέλαβε την καταδίωξη, τη συνέχισε και την επομένη.

Οι Ιταλικές Μεραρχίες εγκαταλειμμένες στην έρημο χωρίς εφόδια και νερό, διαλύθηκαν ή παραδόθηκαν στις συμμαχικές δυνάμεις.

Οι Γερμανοί καταδιωκόμενοι όλη τη μέρα της 5ης Νοεμβρίου από τις Τ/Θ Μονάδες του 10ου ΣΣ, υποχωρούσαν με μεγάλη ταχύτητα για να αποφύγουν την αποκοπή και την αιχμαλωσία τους.  Τελικά, διασώθηκαν από τις καταρρακτώδεις βροχές που ξέσπασαν και έκαναν την έρημο αδιάβατη στα συμμαχικά άρματα.

Ο Ρόμμελ συνεχίζοντας την υποχώρηση του εγκατέλειψε με τα υπολείμματα των δυνάμεών του την Κυρηναϊκή και την Τριπολίτιδα και τελικά εγκαταστάθηκε στη γραμμή Μπάρετ στην Τυνησία.  Έτσι, έληξε η κρίσιμη μάχη του Ελ Αλαμέιν με πλήρη ήττα των δυνάμεων του Άξονα.

Η  Συμμετοχή  της 1ης  Ελληνικής  Ταξιαρχίας

Από 19-23 Οκτωβρίου η Ελληνική  Ταξιαρχία συμμετείχε σε εικονική επίθεση που πραγματοποίησε η 50ή  Βρετανική Μεραρχία εναντίον του εχθρού που είχε ως αποστολή  να αποκόψει το εχθρικό σχέδιο πυρός. Συμμετείχε, επίσης, σε περιπολίες και νυχτερινές ενέργειες στις προωθημένες θέσεις, προξενώντας πολλές απώλειες στον εχθρό, ενώ συνέλαβε πολλούς αιχμαλώτους.

Τη νύχτα της 23/24  Οκτωβρίου, όταν εκδηλώθηκε η συμμαχική επίθεση εναντίον της οχυρωμένης τοποθεσίας του Ελ Αλαμέιν, τμήματα της 1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας εκτέλεσαν επιδρομή κατά των θέσεων εχθρικού λόχου με απόλυτη επιτυχία και συνέλαβαν 16 Ιταλούς οπλίτες αιχμαλώτους, ενώ οι Ελληνικές απώλειες ήταν 1 νεκρός και 6 τραυματίες.  Την επόμενη νύκτα, πραγματοποίησε δεύτερη επιδρομή στο ύψ. 103, το οποίο κατείχαν Γερμανοί  Αλεξιπτωτιστές, με απόλυτη επιτυχία.  Οι απώλειες της Ελληνικής Ταξιαρχίας ήταν 3 αξιωματικοί νεκροί και 23 οπλίτες τραυματίες.  Γενικά, η αποστολή της ήταν να πραγματοποιεί επιδρομικές ενέργειες για να δημιουργεί σύγχυση στον αντίπαλο, να προκαλεί απώλειες και να συλλαμβάνει αιχμαλώτους.

Από τις 3 Νοεμβρίου που άρχισε η γερμανική υποχώρηση η 1η Ελληνική Ταξιαρχία, ανέλαβε την καταδίωξη του εχθρού στον τομέα της.  Κατέλαβε το ύψ. Κατάρ Μποξ και στις  5 Νοεμβρίου το ύψ. 103 με σκοπό να αποκόψει την υποχώρηση  του εχθρού. Από 6-9 Νοεμβρίου προέλασε σε βάθος 100 χλμ.  μέχρι τη Μάρσα Μαρντούχ και την όαση Σίβα, όπου κατέλαβε κάθε είδους στρατιωτικό υλικό.  Στις 29 Νοεμβρίου μεταφέρθηκε στην περιοχή Κουϊσάν και από εκεί στην περιοχή Καπούτσο και στις 6 Δεκεμβρίου στην Αγκεντάμπια, όπου τέθηκε υπό τις διαταγές της 7ης Τ/Θ Βρετανικής Μεραρχίας, συνεχίζοντας την επίθεση για την απώθηση των Γερμανών από τη γραμμή Ελ Αγκέιλα.  Οι απώλειες της Ταξιαρχίας στο χρονικό αυτό διάστημα ήταν 5  αξιωματικοί και 32 οπλίτες νεκροί και 59 τραυματίες.

Η αποχώρηση της 1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας από το μέτωπο και η επιστροφή  της στην Αίγυπτο έγινε μετά από διαταγή της 8ης Στρατιάς στις 18 Δεκεμβρίου 1942, προκειμένου οι άνδρες της να εκπαιδευθούν για πιθανή  χρησιμοποίηση τους σε αποβατικές επιχειρήσεις των Συμμάχων στα  νησιά του Αιγαίου και στη Νότια Ελλάδα. Έτσι, έληξε ο ηρωικός αγώνας στη Βόρεια Αφρική  και ήταν η πρώτη Ελληνική Μονάδα που συγκροτήθηκε στη Μέση Ανατολή και συνέβαλε στη συμμαχική νίκη του Ελ Αλαμέιν, χαρίζοντας  νέες τιμές και δόξες στα Ελληνικά Όπλα.

Αποτελέσματα

Η μάχη του Ελ Αλαμέιν αποτέλεσε την πρώτη σημαντική νίκη των Συμμάχων και υπήρξε η αρχή για την απομάκρυνση στη συνέχεια των Γερμανοϊταλών από τη Β. Αφρική, (από την Αίγυπτο μέχρι την Τυνησία).  Ο Τσώρτσιλ τότε έγραψε «Πριν από το Ελ Αλαμέιν ποτέ δεν είχαμε  μια νίκη. Μετά το Ελ Αλαμέιν ποτέ δεν είχαμε μια ήττα».  Επέτρεψε στους Συμμάχους να αποδεσμεύσουν τις δυνάμεις τους για να εξαπολύσουν νέα επίθεση εναντίον της Ευρώπης με την απόβαση στις 13 Ιουλίου 1943 στη Σικελία και από εκεί στην Ιταλική χερσόνησο.  Οι απώλειες της Γερμανικής Στρατιάς του Ρόμμελ ήταν 10.000 νεκροί, 15.000 τραυματίες και 30.000 αιχμάλωτοι (22.000 Ιταλοί και 8.000 Γερμανοί).

Μεταξύ των αιχμαλώτων και 9 Στρατηγοί στους οποίους συμπεριλαμβάνεται ο Διοικητής του Άφρικα Κορπ Στρατηγός Φον Τόμας.

Ακόμη τα 2/3 των δυνάμεων του Άξονα καταστράφηκαν. Κυριεύθηκαν 450 άρματα και 1.000 πυροβόλα.   Καταστράφηκαν επίσης 500 άρματα και 100 πυροβόλα.  Μεγάλες  ποσότητες πυρομαχικών, τροφίμων, υλικού γεφυροσκευής και κάθε είδους υλικού περιήλθαν στις συμμαχικές δυνάμεις.

Οι απώλειες των συμμάχων έφθασαν στους 3.500 νεκρούς και 10.000 τραυματίες.

Οι απώλειες  της 1ης Ελληνικής Ταξιαρχίας ανήλθαν σε 6 αξιωματικούς, και 83 οπλίτες νεκρούς και 26 αξιωματικούς και 202 οπλίτες τραυματίες.

Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα

Η μάχη του Ελ Αλαμέιν αποτελεί μια από τις σημαντικότερες συγκρούσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στην οποία βρέθηκαν αντιμέτωποι δύο ισχυροί αντίπαλοι και δύο γενναίοι στρατιωτικοί ηγέτες όπως ο Μοντγκόμερυ και ο Ρόμμελ.

Από τη σύγκριση των απωλειών των δύο αντιπάλων προκύπτει ότι η μάχη του Ελ Αλαμέιν υπήρξε μια μεγάλη νίκη των Συμμάχων και μια συντριπτική ήττα του Άξονα.

Γενικά, στη μάχη αυτή, εφαρμόσθηκαν από τους Συμμάχους οι παρακάτω αρχές του πολέμου:

  1. Επιθετική ενέργεια.
  2. Εκλογή του ΑΝΣΚ και εμμονή σε αυτόν.
  3. Ελιγμός.
  4. Αιφνιδιασμός.

Ακόμη η  μάχη  στο Ελ Αλαμέιν, έχει ιδιαίτερη σημασία για εμάς τους Έλληνες, γιατί σε  αυτή  συνέβαλε επάξια η 1η Ελληνική Ταξιαρχία.

5 thoughts on “Μάχη Ελ-Αλαμέιν (23 Οκτ – 5 Νοε 1942)

  1. Γιατί δεν γράφετε τα ονόματα των νεκρών αξιωματικών.Αλλά και τα ονόματα όλων των Ελλήνων νεκρών πολεμιστών.Αυτό είνα ασέβεια.Έχει γεμίσει η Ελλάδα με ανδριάντες και ονομασίες δρόμων γιαλαντζί ηρώων της δημοκρατίας.Και ενστόλων ηρώων που πέθαναν από ατύχημα.Το όνομα του συμπατριώτη μου υπολοχαγού Θοδωρή Τουρλομούση που πήγε εθελοντικά στην Μέση Ανατολή και σκοτώθηκε πολεμώντας ηρωϊκά δεν αναφέρεται πουθενά.Ούτε σ αυτά που γράφεται εσείς πιό πάνω.

    • «Ενστολων ηρώων» είναι μια έκφραση που δεν είχα ξανακούσει! Μήπως πριν κάνετε παρατηρήσεις πρέπει να ξαναδείτε κάποια πράγματα. Εαν έχετε κάποιες πληροφορίες μπορείτε να μου τις στείλετε και αφού διασταυρωθούν θα δημοσιευτούν.

  2. και ο παππούς
    πολέμησε Μαλαμίδης Θωμάς απο Εβρο…13 χρόνια σε πολέμους και πεθάναν στην ψάθα…οχι τιμιτικά ονόματα σε δρόμους και προτομές..αλλά τους βγάλανε και προδότες οι γιαλαντζί ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΑΚΟΙ…γαμώ τα μυαλά μας …κρίμα στην Πατρίδα και στους πραγματικούς ΗΡΩΕΣ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s